Zabytki w Prusicach

UMiG Prusice | Poniedziałek 09.02.2015 aktualizacja: 28.05.2015, 11:44

ZABYTKI W PRUSICACH - CO WARTO ZOBACZYĆ?

  • RATUSZ

Zrewitalizowany Ratusz oraz plac rynkowy w Prusicach.

Ratusz w Prusicach posiada bogatą historię i skrywa wiele ciekawostek. To budowla o cechach gotyckich z pięknymi wolutowymi szczytami wzniesionymi na przełomie XIV i XV w., po pożarze w 1529 r. całość została przebudowana na styl renesansowy, odbudowę zakończono w 1563 r. Architektem był Jakub Paar (przypuszcza się, że był on również architektem zamku w Brzegu i pałacu w Dziewiniu). Prawdopodobnie jedyną pozostałością po dawnej zabudowie jest dolna część dzisiejszej wieży. Renesansowa wieża, na której obecnie znajduje się punkt widokowy mierzy 39 metrów i aby na nią wejść trzeba pokonać ponad 80 starych, dębowych schodów, które zachowały się z 1563 r. Na szóstej kondygnacji wieży można podziwiać tarcze zegara z 1897 r., którego mechanizmy mimo wieku są w bardzo dobrym stanie. Dzwony zegarowe pochodzą z 1535 i 1604 r. Na wieży, na zewnętrznych, trzech narożnikach przypór znajdują się drewniane wieżyczki-szafki a w nich drewniane rzeźby lwów trzymających tarcze herbowe. W 1742 r. przy północnej ścianie dobudowano szachulcowy zbór ewangelicki pw. św. Mateusza. W 1772 r. odnowiono budowlę a w 1809 r. i 1842 r. została zmieniona gałka na wieży.

Obecna forma Ratusza została nadana podczas ostatniej większej przebudowy w latach 1928-1932 pod kierownictwem architekta Ericha Graua. Została rozebrana przylegająca do północy część zboru ewangelickiego a na to miejsce zbudowano budowlę nakrytą dwuspadowym dachem, ze schodkowym szczytem i z otwartym arkadowym podcieniem w przyziemiu. Od strony zachodniej zlikwidowano wtórną przybudówkę i zaopatrzono w zewnętrzne, dwubiegunowe schody wejściowe. Wynikiem przebudowy powstała budowla o cechach neorenesansowych. Dnia 15 grudnia 1964 r. decyzją wojewódzkiego konserwatora zabytków ratusz został wpisany do rejestru zabytków. W 1982 r. według projektu Anny Morasiewicz zabudowano podcienia obejmujące północną cześć budynku, w których obecnie znajduje się Sala Urzędu Stanu Cywilnego.

W latach 2010-2012 odnowiono elewację Ratusza w ramach programu „Turystyka kulturowa w Gminie Prusice poprzez rewitalizację elewacji zabytkowego ratusza, wieży widokowej oraz rynku i utworzenie Punktu Informacji turystycznej”. Plac rynkowy został zrewitalizowany, położono nową posadzkę, ustawiono źródełko w formie lwa.  Na wieży ratusza otwarto punkt widokowy. Zwiedzający mogą bezpłatnie wejść i podziwiać piękną panoramę Prusic i okolic. Ratusz w Prusicach jest jedną z najbardziej charakterystycznych budowli w stylu renesansowym na Dolnym Śląsku. Obecnie jest on siedzibą władz samorządowych Prusic.


  • KOŚCIÓŁ PARAFIALNY ŚW. JAKUBA APOSTOŁA W PRUSICACH

Kościół parafialny św. Jakuba widziany od strony Rynku

Kościół Parafialny św. Jakuba Apostoła w Prusicach pochodzi z XIV w. (niektóre źródła wskazują wzmiankę w dokumentach po raz pierwszy w 1253r.). Spalony przez husytów w 1432r. po czym odbudowany w latach 1491-1492 r. jako budowla ceglana przy wsparciu Zygmunta von Kurzbacha, częściowo został także zrekonstruowany w I połowie XIX w. Kościół w stylu gotyckim, murowany z cegły, nietynkowany, oskarpowany. Jednonawowy, z węższym i niższym (dwuprzęsłowym) prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Po obydwu stronach prezbiterium kaplice, po północnej stronie zakrystia, do której prowadzi wejście przez okrągłą basztę. Od strony zachodniej znajduje się kwadratowa, sześciokondygnacyjna wieża. Dwie górne kondygnacje wieży węższe, między kondygnacjami gzymsy. Wieża w wyniku uderzenia pioruna w 1732 r. została zniszczona, po kilku latach przeprowadzono jej generalny remont. Na wieży znajdują się najstarsze dzwony w Dolinie Baryczy z 1538, 1607 i 1930 (imienia św. Barbary). W północno-wschodnim narożniku wieży ćwierćkolista wieżyczka z klatką schodową. Wejście w wieży przez portal z cegły, ostrołukowy, rozglifiony. Dach kościoła na nawie dwuspadowy, nad prezbiterium, kaplicami i zakrystią trójspadowy, na wieży namiotowy – cały jest pokryty dachówką. Okna nawy zamknięte półkoliście. Profilowane gzymsy podokapowe. Ołtarz główny przystosowany do liturgii posoborowej. W centrum znajduje się obraz olejny na płótnie przedstawiający ukoronowanie NMP oraz św. Katarzyny z końca XVI w. Po dwóch stronach ołtarza ustawione są cztery barokowe rzeźby drewniane z ok. 1740 r.: św. Andrzeja, św. Piotra, św. Pawła i św. Jana Ewangelisty. Przy wejściu do zakrystii obraz św. Jakuba Apostoła. Warto zwrócić uwagę na chrzcielnicę renesansową z ok. 1600 r. i barokową kropielnice z piaskowca z 1660 r., która znajduje się w przedsionku.

W kościele św. Jakuba znajdują się także dwa gotyckie z końca XV w. piaskowe portale: z prezbiterium do zakrystii rzeźbiony i z zakrystii do baszty ostrołukowy. Ołtarze boczne barokowe z pierwszej połowy XVIII w. Z drewna polichromowanego: lewy Najświętszego Serca Pana Jezusa z obrazem Serca Bożego i figurą Chrystusa a po boku z figurami dwóch biskupów. Natomiast ołtarz po prawej stronie: Niepokalanego Serca NMP z obrazem Serca Maryi oraz dwoma innymi obrazami Matki Bożej Nieustającej Pomocy i św. Ojca Pio, wraz z rzeźbami rodziców Matki Bożej: św. Anną i św. Joachimem.

W południowej części kościoła znajduje się piękna, barokowa kaplica grobowa hrabiego Melchiora von Hatzfelda (feldmarszałka wojsk cesarzy Ferdynanda II i Ferdynanda III). Autorem bogato zdobionej sztukaterii w kaplicy był  Carlo i Domenico Rossi z Włoch. Na zachodniej ścianie kaplicy wmurowana jest płyta nagrobna dziecka. Kaplica nakryta jest dwuprzęsłowym sklepieniem kolebkowym. W późnorenesansowym ołtarzu z około 1660 r., ujęty w parę spiralnych kolumn warto zwrócić uwagę na obraz wskrzeszenia Łazarza. Pośrodku kaplicy znajduje się marmurowo-alabastrowa tumba grobowa Melchiora von Hatzfelda z 1659-1661. Melchior zmarł w 1658 r. w Powidzku a w 1667 r. jego prochy zostały przeniesione do grobowca w Prusicach. Serce feldmarszałka złożone jest w drugiej, niemal identycznej tumbie, która znajduje się w Laudenbach w Niemczech. Obie tumby wykonał Achillies Kern z Forchtebergu. Potężne konsole tumby podtrzymują płytę, a na niej postać leżącego zmarłego hrabiego w szatach rycerskich, u stóp jego pies, który podpiera tarczę herbową. Wokół tumby w języku łacińskim napis podkreślający sławę hrabiego (pod jego dowództwem  wojska cesarskie w sierpniu 1657 r. wyzwoliły Kraków spod okupacji szwedzkiej). Na płytach pomiędzy konsoletami znajdują się płaskorzeźbione sceny batalistyczne, dekoracje konsol nawiązują do wyposażenia wojska. Kaplica jest uważana za jedno z najpiękniejszych dzieł "złotego baroku" z XVII wieku na ziemiach Polski.

W północnej części kościoła kaplica Kurzbachów, w zachodnią ścianę wbudowana jest renesansowa płyta nagrobna z piaskowca Zygmunta Kurzbacha z 1513 r. (był on dworzaninem W. Jagiellończyka i otrzymał od niego te okolice pod koniec XV w.), pod nią znajduje się płyta inskrypcyjna Heinricha Kurzbacha zmarłego w 1547 r. Na ścianie wschodniej są trzy płyty renesansowe z piaskowca przedstawiające: rycerza z końca XVI w., niewiastę oraz młodzieńca z początku XVII w. W południową ścianę nawy wmontowane epitafium barokowe Adama Laube zmarłego w 1667 r.

W kaplicy bocznej kościoła rzeźby: św. Jana, Chrystusa Ukrzyżowanego (u podnóża Obraz Miłosierdzia Bożego), NMP Bolesnej z drewna polichromowanego z około 1575 roku. W kościele znajdują się również: obraz barokowy z XVIII wieku Narodzenie Pana Jezusa, Chrzest Jezusa, Zdjęcie z Krzyża i Pieta.

Na zewnętrznych ścianach kościoła widać ślady kolejnych przebudowań i ślady dawnych obrzędów religijnych i rycerskich. Kościół od strony północnej otoczony murem, a w nim furta z cegły i słupy prostokątne. Można dostrzec także fragmenty dawnego muru obronnego z cegły gotyckiej. Przejście do pobliskiej plebani o łuku pełnym, zwieńczone ażurowym murkiem. Plebania zbudowana w XVII w., następnie przebudowana w XVIII i XIX w. Budynek tynkowany, nakryty obdaszkiem.

Dawniej przy kościele znajdował się cmentarz przykościelny. Na pozostałościach po cmentarzu obecnie znajduje się tylko kaplica - grota z kamieni polnych i łamanych z figurką Matki Boskiej Niepokalanej zbudowana w latach 60. XX.

W czasie II wojny światowej kościół niewiele wycierpiał – za sprawą wstawiennictwa ksiądz Paula Elsnera (ostatniego niemieckiego proboszcza). 19 czerwca 1945 r. przyjechał tu ksiądz kanonik Józef Mendelowski - pierwszy proboszcz powojenny w Prusicach, pochowany na tutejszym cmentarzu parafialnym. Obecnie proboszczem jest ksiądz Bernard Świst. W ostatnich latach został przeprowadzony remont dachu a w 2014 r. zostały pomalowane ściany wewnątrz kościoła.

Tumba grobowa Melchiora von Hatzfelda w kościele św. Jakuba

 

  • KOŚCIÓŁ POMOCNICZY PW. ŚW. JÓZEFA OBLUBIEŃCA W PRUSICACH

Kościół św. Józefa w Prusicach z lotu ptaka

Kościół pomocniczy św. Józefa zbudowany w latach 1910-1911 w style neoromańskim jako ewangelicki. Po 1945 r. zdewastowany a część wyposażenia została skradziona (stalowe dzwony, organy, mechanizm zegarowy). Mimo znacznych zniszczeń zachował się portal główny z piaskowca i piękne witraże. W 1956 r. przekazany kościołowi rzymskokatolickiemu. Po długotrwałym remoncie kościół został oddany do użytku w 1986 r. Obecnie jednak ze względu na zły stan techniczny został zamknięty. W 2014 r. w kościele został wymieniony dach główny. Planowana są dalsze prace konserwatorskie, które pozwolą na ponowny użytek przez wiernych.

Kościół św. Józefa zbudowany na planie krzyża, murowany z cegły licówki, nawa na kamiennym cokole, prezbiterium węższe prostokątne, po bokach prezbiterium jest zakrystia i kruchta. W prezbiterium na wschodniej ścianie malowidło: Bóg Ojciec i Syn, Prarodzice, Mojżesz i Noe. Chór wsparty na dwóch kolumnach i filarach stropu, od niego biegną szerokie empory, biegnące wzdłuż transeptu. Ambona murowana, kwadratowa, na czterech jońskich kolumnach, z marmurową obudową wejścia. Tabernakulum przeniesione z kościoła św. Jakuba po wymianie w nim ołtarza. W kruchcie w wieży stoi drewniana chrzcielnica, przeniesiona z prezbiterium (wykorzystana jako kropielnica). Wejście do zakrystii od południa zamknięte półkoliście, rozglifione. Ołtarz i ambona murowane obłożone płytkami z jasnego marmuru. Wnętrze sklepione wsparte na kwadratowych filarach.

W narożniku północno-zachodnim kwadratowa wieża, sześciokondygnacyjna, od północy dwie dolne kondygnacje z ciosów kamiennych, wyżej murowana, tynkowana. Gzyms międzykondygnacyjny oddzielający ostatnią kondygnację i wieńczącą. W piątej kondygnacji ze wszystkich stron znajdują się tarcze zegara. Wieża nakryta czworobocznym kopulastym hełmem przechodzącym w ośmioboczne prześwity, zakończone iglicą z kulą i krzyżem. Wejście do wieży przez portal z ciosów kamiennych. Na jednej z kondygnacji wieży w marcu 1945 r., w czasie oblężenia Wrocławia znajdował się punkt obserwacyjny z 37 mm działkiem jednego z oddziałów II Armii Wojska Polskiego. Przed wieżą od zachodu ryzalit prostokątny, nakryty daszkiem trójspadowym, w narożniku południowo-zachodnim ryzalit nakryty kopułą. Dachy dwuspadowe kryte dachówką, gzyms podokapowy. Szczyty o falistych spływach, dzielone gzymsami i lizenami. Okna pod szczytami transeptu szerokie, zamknięte półkoliście z pięknymi witrażami. Witraże nawiązują do liturgii protestanckiej, przedstawiają: Ostatnią Wieczerzę, śmierć Chrystusa, Chrystusa Proroka i Chrystusa Króla.

W wielu miejscach zastosowano piaskowiec, który dodaje uroku budowli. Portal główny - ozdobne obramowanie drzwi wejściowych głównych od zachodu piaskowy, ujęty w pilastry podtrzymujące trójkątny fronton z krzyżem monogramowym z literami „alfa” i „omega”, przed nim kolumny podtrzymujące łukowate belkowanie w supraporcie płaskorzeźba przedstawiająca Królestwo Chrystusowe. Przez portal główny wchodzi się do Hali Pamięci, w której umieszczone są szare tablice z czarnego marmuru, na których są umieszczone nazwiska poległych w latach 1914-1918 mieszkańców prusickiej parafii. Tu właśnie składano wieńce i hołdy pamięci z różnych okazji rocznicowych.

 

  • CMENTARZ PARAFIALNY I KAPLICA CMENTARNA

Kaplica cmentarna w Prusicach

Cmentarz parafialny w Prusicach został otwarty 4 października 1821 r. Założony na planie wydłużonego czworoboku  o głównej  osi wschodnio-zachodniej. Na jego terenie znajduje się murowana kaplica cmentarna, na rzucie krzyża, która pochodzi z 1914 r. Przed wejściem można zauważyć dwie przesadziste kolumny wspierające trójkątny naczółek, na bokach zwieńczony kamiennymi krzyżami. W narożnikach znajdują się sterczyny. Górne okna zamknięte półkoliście, nad nimi oculusy. Frontowy szczyt kaplicy zakończony uskokową sterczyną, na której znajduje się metalowy krzyż o trójkoliście zakończonych ramionach, pod obdaszkiem. Obok znajduje się murowany budynek gospodarczy - dawny dom grabarza z końca XIX w. Brama główna z początku XX w. o słupach z kamiennych ciosów, zamkniętych brogowo u góry, zakończone kamiennymi krzyżami.

Przez długi czas prusicki cmentarz uważany był za najpiękniejszy cmentarz wielowyznaniowy w Dolinie Baryczy, niestety po 1945 r. został znacznie zdewastowany. Od północy znajduje się tynkowany mur ogrodzeniowy z cegły. Wzdłuż muru znajdują się stare, niemieckie nagrobki o bardzo ciekawej, bogato zdobionej kompozycji architektonicznej z XIX i XX w., niestety częściowo zniszczone. Mimo to są warte uwagi. Pozostałości po starych nagrobkach można także znaleźć w zachodniej części cmentarza.

Stare, niemieckie nagrobki z XIX i XX w.

 

  • BUDYNEK OŚRODKA ZDROWIA

Budynek Ośrodka Zdrowia od strony podwórza

Na miejscu obecnego Ośrodka Zdrowia w 1312 r. istniała kaplica pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. W XV w. burmistrz Damplitz przeznaczył znajdujący się przy kaplicy cmentarz na pochówki dla ubogich i szpitalników. W 1528 r. kaplica groziła zawaleniem, dlatego rozebrano ją, po czym zbudowano nową i większą. W 1555 r. kapelan kaplicy Jan Hertel proboszcz z Powidzka przekazał część ziemi do urządzenia na niej placu ćwiczeń dla strzelców. Prawdopodobnie od początku XVIII w. przez pięćdziesiąt lat w czasach protestantyzmu, katolicy odprawiali w niej msze. W 1655 r. katolicy ponownie odzyskali swoją kaplicę i odprawiali msze święte, ale już znacznie rzadziej. Ok. 1803 r. kaplicę zlikwidowano, cmentarz funkcjonował do połowy XIX w.

W 1900 roku z inicjatywy Hatzfeldów, właścicieli Prusic w miejscu dawnej kaplicy i cmentarza wybudowano murowany z cegły licówki duży i nowoczesny budynek opieki dla ubogich i potrzebujących z kaplicą modlitewną.

Dach obecnego budynku naczółkowy z prostymi lukarniami pod daszkami pulpitowymi, pokryty dachówką. Gzyms cokołowy i międzykondygnacyjny z cegły glazurowanej. Fryzy podokienne i nadokienne z czarnej i czerwonej cegły. Okna i blendy zamknięte łukiem odcinkowym. Wejście zamknięte półkoliście. W narożniku wschodnim fasady znajduje się wnęka o łuku koszowym, w której znajduje się glazurowany odlew ze sceną Narodzenia Pana Jezusa. Ogrodzenie budynku to mur z cegły licówki z gzymsem wieńczącym i płycinami, słupy kwadratowe z gzymsami i daszkami brogowymi. Słupy bramy szersze i węższe z większymi głowicami.

W 1947 r. uruchomiono tutaj Ośrodek Zdrowia (z dr Andrzejem Bullerem), który funkcjonuje do dnia dzisiejszego.

 

  • DAWNY SZPITAL MIEJSKI - BUDYNEK OBECNEGO NIEPUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA "CALINECZKA"

Budynek dawnego szpitala miejskiego od strony ul. Żmigrodzkiej

Budynek dawnego szpitala miejskiego[1] (zwany także książęcym) powstał w 1904 r. wg projektu architekta Goedtsche. Pierwszym lekarzem był dr Saichert, szpital posiadał 22 łóżka. 

Budynek murowany z cegły licówki. Dach mansardowy, pokryty dachówką. Mansardy współcześnie zabudowane daszkami pulpitowymi. Okna i blendy zamknięte łukiem odcinkowym, nadproża z klińców. Gzymsy międzykondygnacyjne i wieńczące, fryzy pod- i nadokienne kierowane z dwukolorowej cegły licówki w kolorze czerwonym i czarnym. Obok znajduje się budynek stołówki  z ok. 1920 r. (w obecnej chwili znajdują się tam pomieszczenia mieszkalne) oraz dwa budynki gospodarcze z ok.1904 r. (obecnie w znacznym stopniu zniszczone). Od 26 listopada 1957 r. znajdował się tutaj Dom Dziecka „Bidulec”, działał do 9 września 1974 r. Następnie budynek przekazano pod administrację szkoły (do 2005 r. odbywały się zajęcia dla najmłodszych klas). Aktualnie znajduje się tutaj Niepubliczne Przedszkole „Calineczka”.



[1] Historia szpitalnictwa na Śląsku jest długa choć niejednoznaczna. Pierwszy szpital w Prusicach powstał już w 1150 r., choć inne źródła mówią o 1280 r. Prusice od początku swojego istnienia były znaczącą osadą targową na szlaku handlowym. Nowi osadnicy z zachodu przenieśli swoje zwyczaje, obyczaje i swoje instytucje. Budowa szpitala była koniecznością ze względu na duże skupisko pielgrzymów udających się przez Prusice do grobu św. Jadwigi. Właśnie przy grobie św. Jadwigi cudownych uzdrowień doznały dzieci właścicieli Prusic, przez co zbudowali tutaj szpital jako wotum wdzięczności. W dawnych czasach szpitale były nazywane "hospitalami" i służyły pomocą oraz opieką nad chorymi oraz ubogimi, w XVI wieku szpitalnictwo w Prusicach na skutek wojen podupadło a w XVII w. ponownie odżyło na skutek starań miejscowego proboszcza (źródło: tablica przed budynkiem opracowana przez pana Mariana Radzika).


  • ZAMEK PRZY UL. CZERWONEGO KRZYŻA - został zbudowany ok. XIII w. dla ochrony szlaku handlowego oraz jako siedziba warowna. Był wielokrotnie przebudowywany, do dzisiaj zachowało się tylko zachodnie skrzydło z podziemiami. Od 1962 r. do 2006 r. mieścił się tu budynek szkolny.  Obecnie został przebudowany na mieszkania.

Były Zamek przy obecnej ul. Czerwonego Krzyża

  • KAMIEŃ ŚW. JADWIGI - granitowy głaz narzutowy znajduje się na ul. Aleja Lipowa. Na kamieniu znajduje się wgłębienie równoboczne 10x17 cm i głębokości 3-8 cm, przypomina kształtem odcisk stopy, obok wgłębienie o nierównej powierzchni, średnicy 2,5 cm. Według legendy jest to głaz z odciskiem nogi św. Jadwigi i łapki jej psa.

Kamień św. Jadwigi

  • POMNIK PRZY UL. ŻMIGRODZKIEJ - jest to pomnik poświęcony poległym mieszkańcom Prusic w I wojnie światowej, po wojnie zaadoptowany przez polskie społeczeństwo. W 2014 r. pomnik został odrestaurowany a pobliski teren na nowo zagospodarowany – zainstalowano ławki, tablicę informacyjną, elementy dekoracyjne a także położono nową nawierzchnię. Na pomniku został wyryty nowy napis o treści “Ku Pamięci Poległych Mieszkańców Prusic w Walce o Niepodległość Ojczyzny”. Dzięki tym zmianom teren ten stał się miejscem częstych spacerów Mieszkańców. Odbyły się tu także uroczyste obchody Świeta Niepodleglości.

 

Pomnik przy ul. Żmigrodzkiej/ fot. J.Płoszaj

·     




KOŚCIÓŁ PARAFIALNY ŚW. JAKUBA APOSTOŁA W PRUSICACH
|